بررسی تاریخ معاصر ایران بویژه تاریخ سده اخیر -که با انقلاب مشروطه آغاز می شود- نشان می دهد جامعه ایرانی در این دوران همواره رویای »توسعه« و تشکیل جامعه ای توسعه یافته را در سر می پرورانده است. پیگیری این رویای بلند که گاه بهایی به اندازه خون تلاشگران این راه داشته است در سده اخیر با صور گوناگون و بعضا در قالبهای متضاد دنبال شده است. زمانی تئوری سرتا پا فرنگی شدن و زمانی دیگر سیاست نفی هر آنچه فرنگی ست. هنگامی توسعه با چکمه نظامی میرپنجی کودتاچی و وابسته به انگلیس و هنگامه ای دیگر با مدل مارکسیستی حزب توده دنباله رو شوروی. این تفاوتها و گاه تناقضهای روشن، رویای شیرین توسعه را به کابوس وحشتناک نسلهای هم عصر این تغییر مثبت اجتماعی در ایران تبدیل کرده است.

توسعه (Development) به معنای رشد تدریجی در جهت پیشرفته تر شدن، قدرتمندتر شدن و حتی بزرگتر شدن است. مفهوم جدید توسعه که در حوزه های مختلف اقتصاد، سیاست، فرهنگ، جامعه و... گسترده شده است پس از رنسانس و بخصوص پس از انقلاب صنعتی اروپا پدید آمد.

فراگرد توسعه باعث دگرگونیهای گاه ژرفی در نظام اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و حتی فرهنگی جامعه در حال توسعه می شود. نحوه رویارویی کنشگران اجتماعی(خواه کنشگران دارای قدرت سیاسی و خواه کنشگران عادی جامعه) با این دگرگونی ها به طور مستقیم بر سرعت و نحوه توسعه تاثیر گذار خواهد بود.

ایستادگی کنشگران و یا نظام اجتماعی در برابر این دگرگونی ها می تواند مانع جدی ای برای توسعه که یکی از ابعاد آن جدید شدن ابزار زندگی است فراهم کند. در نظام های اجتماعی محدود و بسته، خصوصا نظامهایی که تحت یک ایدئولوژی قالب اداره می شوند عموما روند توسعه با مشکل مواجه می شود. تجربه تاریخی بشر نشان می دهد در جوامعی که کنشگران(افراد حاضر در اجتماع) از اختیار و آزادی برخوردارند به پیشرفتهای بیشتری چه در بعد اقتصادی و چه در ابعاد دیگر نائل شده اند و روند توسعه در آنها از سرعت بیشتری برخوردار بوده است.

اگر چه برای تغییرات اجتماعی عوامل متعددی قابل ذکر است اما رفتار کنشگران هر جامعه مهمترین عامل بوجود آمدن تغییر در جامعه محسوب می شود. چنانکه پیشتر گفته شد کنشگرانی می توانند به پیشرفت جامعه خود کمک کنند که از آزادی در اندیشیدن و در انداختن طرح های نو بر خوردار باشند. همه پیشرفتهای بشری حاصل اندیشه آزاد و تلاش انسانهای آزاد و مختار برای اندیشیدن و کشف حقایق جدید بوده است.

انسان، به خودی خود و به دلیل ذاتی انسان بودن، محق است تا از آزادیهای مشروع و قانونی برخوردار باشد و باز همان انسان، به خودی خود و به دلیل موهبت ذاتی توانایی اندیشیدن مکلف است تا با به کار گیری قدرت اندیشه، رموز طبیعت را کشف کند و در قبال این حق(آزادی) و تکلیف(اندیشیدن) جامعه خود را توسعه دهد.

جامعه ی ایرانی نیز از قاعده بازی توسعه مستثنا نیست. خواب آشفته توسعه در ایران قرن اخیر تنها با بسط و نهادینه کردن آزادی های مشروع و قانونی و با حفظ حریم و حرمت اندیشه پایان خوشی خواهد یافت. اندیشه و آزادی به مثابه بالهای توسعه اند که فقدان هر یک توسعه یافتگی را دور از دسترس و یا ناممکن خواهد کرد.

منبع: گاهنامه اندیشه آزاد ( ارگان انجمن اسلامی پیشگامان اندیشه)